Ιερά Μονή Απεζανών: Ο “Οίκος” του Αγίου Αντωνίου δυτικά στα Αστερούσια Όρη

Η Ιερά Μονή Απεζανών. ενοριακή μονή της επαρχίας Καινούργιου, βρίσκεται χτισμένη σε πανοραμική τοποθεσία σε υψόμετρο 450 μέτρων, στη δυτική πλευρά των Αστερουσίων Ορέων και απέχει από το Ηράκλειο περίπου 64 χιλιόμετρα. Υπάγεται στο χωριό Αντισκάρι του Δήμου Μοιρών.

Τιμά τον Άγιο Αντώνιο τον Αγιοφαραγγίτη και καθώς ο ναός είναι τρίκλιτος, το βόρειο κλίτος του είναι καθιερωμένο στον Άγιο Αντώνιο, το μεσαίο κλίτος στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα και το νότιο στους Τρείς Ιεράρχες.

Στη μονή σώζονται παλαιά ιερά άμφια, χρυσοί και ασημένιοι σταυροί, ευαγγέλια με χρυσοποίκιλτα καλύμματα και εγχάρακτες εικόνες και επιγραφές, άγια λείψανα 19 αγίων, μεταξύ των οποίων βρίσκεται και λείψανο του χεριού του Ιωάννη του Χρυσόστομου. Το 2001 απεγράφησαν 7 άτομα.

Σύμφωνα με την παράδοση, η θέση του μοναστηριού ήταν αρχικά στο Αγιοφάραγγο, νότια της Μονής Οδηγήτριας, όπου σώζεται ακόμη η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, ο οποίος είναι βυζαντινού ρυθμού με τρούλο, υπαγόμενη σήμερα στη Μονή Οδηγητρίας. Εξαιτίας των πειρατικών επιδρομών κατά την εποχή εκείνη οι μοναχοί για να απαλλαγούν, παρέλαβαν την εικόνα του Αγίου Αντωνίου και τα σκεύη της Μονής και έφυγαν, ζητώντας άλλο, καταλληλότερο τόπο για την εγκατάσταση της νέας μονής. Το υποζύγιο που κουβαλούσε την εικόνα του αγίου, σταμάτησε στη θέση της σημερινής μονής και δεν ήθελε να προχωρήσει. Αυτό θεωρήθηκε ως θέληση του Αγίου να χτιστεί εκεί η νέα Μονή και ξεπέζεψαν εκεί. Από το γεγονός έλαβε το όνομα Απεζανές η μονή, επειδή εκεί επέζεψε ή απέζεψε ο Άγιος (από το πεζέφνω= αφιππεύω).

Η μονή ήταν φρουριακή με είσοδο από βορρά, με επάλξεις, η οποία φρουρούνταν με κανόνι, και γι’ αυτό οι Τούρκοι την έλεγαν Τοπλού Μοναστήρ όπως και τη μονή της Ακρωτηριανής, τη γνωστή σήμερα Μονή Τοπλού στη Σητεία.

Κατά την Τουρκοκρατία οι μοναχοί καλλιεργούσαν τα γράμματα και η μονή είχε πλούσια βιβλιοθήκη με αρχαία χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής.

Η μονή εορτάζει στις 17 Ιανουαρίου.