Το κρητικό μαχαίρι και η ιδιαίτερη τέχνη του

Το κρητικό μαχαίρι με τη μορφή που διατηρεί ως την εποχή μας, δημιουργήθηκε κατά τα τέλη του 18ου αιώνα κι έχει σχήμα που μοιάζει με σαϊτα. Το σχήμα αυτό υιοθετήθηκε από τους Κρητικούς και αντιστάθηκε σθεναρά στο πέρασμα του χρόνου.

Τα απαραίτητα στοιχεία για την κατασκευή του κρητικού μαχαιριού εκτός από τη δεξιοτεχνία του μαχαιροποιού, είναι η φωτιά, το αμόνι, το ατσάλι, το σφυρί, και πένσες με μακρύς βραχίονες. ‘Εχει ατσάλινη γεροδεμένη λεπίδα με μια κόψη, ενώ η «ράχη» του μαχαιριού είναι επίπεδη και γίνεται πιο ισχυρή προς τη βάση της, λεπταίνοντας σταδιακά προς την άκρη και καταλήγοντας σε οξύτατη αιχμή. Το μήκος της λεπίδας που ποικίλει, είναι ευθύ και η πλευρά της κόψης λίγο πριν το τέλος της λεπίδας γίνεται έντονα κυρτή και καταλήγοντας στην αιχμή, έχει μια ελαφριά κλίση προς τα πάνω. Κατά τα μέσα του 19ου αιώνα οι Κρητικοί μαχαιροποιοί κατασκεύαζαν υπερμεγέθη μαχαίρια, τα οποία μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και ως σπάθες.

Η λαβή του κρητικού μαχαιριού ονομάζεται «μανίκα» και το σχήμα της ποικίλλει. Οι τύποι που επικρατούν όμως είναι τρεις. Αυτός που στο τελείωμα της λαβής θυμίζει ράμφος πουλιού, στον άλλον η λαβή έχει το τελείωμα που είχαν τα ναυτικά γιαταγάνια το 18ο και 19ο αιώνα και στον τρίτο τον κλασσικό κρητικό τύπο, το τελείωμα της λαβής σχηματίζει V. Αυτό το σχήμα είναι το πλέον διαδεδομένο και εμφανίζεται μόνο στα κρητικά μαχαίρια, κάνοντάς τα έτσι μοναδικά, αφού πουθενά στον κόσμο δεν κατασκευάζουν μαχαίρια με τέτοια λαβή. Η λαβή αυτή κατασκευάζεται πάντα από ζωική ύλη, κέρατο ή κόκκαλο, ενώ στα πολυτελή κρητικά μαχαίρια κατασκευάζεται από ελεφαντόδοντο.

Οι λαβές που δεν είναι φιλοτεχνημένες από ελεφαντόδοντο, κατασκευάζονται από λευκό κόκκαλο προερχόμενο κυρίως από τα πόδια του βοδιού, τα οποία ακόμα και σήμερα οι μαχαιροποιοί βράζουν με νερό, στάχτη και ασβέστη, όπως έκαναν και πριν δυο περίπου αιώνες, κι αυτό το κάνουν για να αποκτήσει η λαβή λαμπερή λευκότητα κι έπειτα ακολουθεί η λείανση. Πιο σπάνια, τα μαχαίρια είχαν σκουρόχρωμες λαβές κατασκευασμένες από κέρατο που τα πολυάριθμα κοπάδια αιγοπροβάτων του νησιού, προσφέρουν ακόμη και σήμερα άφθονη την πρώτη ύλη, ενώ πιο σπάνια συναντάμε και λαβές ακόμη και από τα κέρατα των αγριοκάτσικων της Κρήτης των λεγόμενων κρι-κρι. Τα μαχαίρια με τις σκουρόχρωμες κεράτινες λαβές ονομάζονται «μαυρομάνικα» και για κάθε λαβή αρκεί ένα κόκκαλο ή κέρατο.

Αξια θαυμασμού και αισθητικής αξίας είναι τα αργυρά «φουκάρια», οι θήκες δηλαδή, των «ασημωτών» μαχαιριών. Σε αυτά οι Κρήτες αργυροχόοι συγκεντρώνουν την αρτιότητα της τέχνης τους και την ιδιαίτερη καλλιτεχνική τους έκφραση.

Συνηθίζεται σε κάθε μαχαίρι να υπάρχει χαραγμένη μια μαντινάδα, ενθύμιο από την ένδοξη Μεγαλόνησο.